Rəqəmsal iqtisadiyyat və e-xidmətlərin rolu

Rəqəmsallaşma dövrü

Rəqəmsal xidmətlər biznes və vətəndaşların həyatını necə asanlaşdırır?

Rəqəmsal xidmətlər dövlət qurumları, bizneslər və vətəndaşlar arasındakı münasibətləri tədricən dəyişir. Əvvəllər fiziki müraciət, kağız sənədlər və uzun gözləmə tələb edən bir çox əməliyyat indi internet vasitəsilə həyata keçirilə bilir.

Elektron hökumətin məqsədi yalnız mövcud xidmətləri onlayn formata keçirmək deyil. Əsas hədəf müxtəlif dövlət sistemlərini bir-biri ilə əlaqələndirmək, məlumat mübadiləsini sürətləndirmək və istifadəçiyə daha rahat xidmət göstərməkdir.

Vətəndaşlar hansı imkanları əldə edir?

Elektron hökumət platformaları vətəndaşlara yaşayış yerindən və iş saatlarından asılı olmadan müxtəlif xidmətlərə müraciət etmək imkanı verir. Arayışların əldə olunması, dövlət ödənişləri, sosial məlumatların yoxlanılması və şəxsi məlumatlara çıxış kimi əməliyyatların bir hissəsi artıq onlayn aparılır.

Rəqəmsal xidmətlərin vətəndaşlar üçün əsas üstünlükləri bunlardır:

• Dövlət qurumlarına fiziki səfərlərin azalması;

• Növbə və sənəd toplamaq üçün sərf olunan vaxta qənaət;

• Xidmətlərə günün müxtəlif saatlarında çıxış;

• Müraciətlərin vəziyyətini elektron qaydada izləmək;

• Kağız sənədlərin və təkrar məlumat təqdim edilməsinin azalması;

• Dövlət xidmətlərinin regionlarda yaşayan insanlar üçün daha əlçatan olması.

mygov ID dövlət və özəl qurumların elektron xidmətlərinə vahid rəqəmsal identifikasiya vasitəsilə daxil olmaq imkanı yaradır. Belə sistemlər istifadəçinin hər platforma üçün ayrıca qeydiyyatdan keçməsi ehtiyacını azalda bilər.

Elektron hökumət platformaları hansı rolu oynayır?

Azərbaycanda Elektron Hökumət Portalında müxtəlif dövlət qurumlarının yüzlərlə elektron xidməti təqdim olunur. Portal vətəndaşların və sahibkarların xidmətləri vahid məkan üzərindən tapmasına imkan verir.

Elektron hökumət sistemi müxtəlif qurumların məlumat bazaları arasında əlaqə yaratdıqda istifadəçidən eyni sənədin dəfələrlə tələb olunması da azala bilər. Məsələn, bir dövlət qurumunda mövcud olan məlumat digər qurum tərəfindən sistem üzərindən əldə edilərsə, vətəndaş həmin məlumatı kağız arayışla yenidən təqdim etməyə bilər.

Bu yanaşma “dövlətə məlumatı bir dəfə təqdim etmək” prinsipinin genişlənməsinə şərait yaradır.

Rəqəmsal xidmətlər biznesə nə qazandırır?

Sahibkar üçün vaxt birbaşa xərc deməkdir. Şirkətin qeydiyyatı, vergi hesabatlarının təqdim edilməsi, elektron qaimələrin göndərilməsi və büdcə ödənişlərinin həyata keçirilməsi məsafədən mümkün olduqda biznes inzibati proseslərə daha az vaxt ayırır.

Dövlət Vergi Xidmətinin elektron xidmətləri arasında kommersiya hüquqi şəxslərin onlayn qeydiyyatı, elektron qaimə-fakturalar, vergi və digər büdcə ödənişləri, arayış və hesabatların təqdim edilməsi kimi imkanlar mövcuddur.

Rəqəmsallaşmanın biznes üçün əsas faydaları aşağıdakılardır:

• Şirkətin yaradılması və fəaliyyətə başlamasının sürətlənməsi;

• Hesabat və ödəniş proseslərinin sadələşməsi;

• Əməliyyat və inzibati xərclərin azalması;

• Dövlət qurumları ilə ünsiyyətin daha şəffaf olması;

• Sənədlərin elektron arxivdə saxlanılması;

• Uzaqdan işləyən sahibkarların xidmətlərə daha rahat çıxışı;

• Müraciət və ödəniş tarixçəsinin izlənməsi.

Elektron xidmətlər xüsusilə mikro və kiçik sahibkarlar üçün əhəmiyyətlidir. Böyük inzibati komandası olmayan bizneslər vergi, qeydiyyat və hesabat əməliyyatlarının bir hissəsini onlayn həyata keçirərək əsas fəaliyyətlərinə daha çox vaxt ayıra bilirlər.

Dövlət üçün hansı üstünlüklər yaranır?

Elektron xidmətlər yalnız istifadəçiyə rahatlıq gətirmir. Dövlət qurumları üçün də məlumatların daha sürətli emalı, proseslərin standartlaşdırılması və xidmət keyfiyyətinin ölçülməsi mümkün olur.

Rəqəmsal sistemlər:

• Müraciətlərin emal müddətini azalda;

• İnsan müdaxiləsindən yaranan səhvləri məhdudlaşdıra;

• Dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsini yaxşılaşdıra;

• Xidmətlərə tələbatı real məlumatlarla ölçməyə imkan verə;

• Kağız sənəd və fiziki arxiv xərclərini azalda;

• Proseslərin izlənilməsini və hesabatlılığı gücləndirə bilər.

Lakin xidmətin sadəcə elektron formaya keçirilməsi kifayət deyil. Proses özü mürəkkəb qalırsa, onun rəqəmsal versiyası da istifadəçi üçün çətin ola bilər. Buna görə gələcək inkişafın əsas istiqamətlərindən biri xidmətlərin əvvəlcə sadələşdirilməsi, sonra isə tam rəqəmsallaşdırılmasıdır.

Azərbaycanda gələcək perspektivlər nələrdir?

2025-ci il yanvarın 16-da təsdiq edilmiş Azərbaycan Respublikasında Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyası rəqəmsal dövlət, məlumat əsaslı idarəetmə, rəqəmsal infrastruktur və təhlükəsiz rəqəmsal mühit kimi istiqamətləri ön plana çıxarır.

Gələcək mərhələdə aşağıdakı yeniliklərin daha geniş tətbiqi gözlənilə bilər:

Proaktiv dövlət xidmətləri

Vətəndaşın ayrıca müraciət etməsini gözləmədən, sistemdəki məlumatlara əsasən uyğun xidmət və hüquqlar barədə bildiriş göndərilməsi mümkündür. Məsələn, müəyyən həyat hadisəsi baş verdikdə istifadəçiyə tələb olunan xidmətlər avtomatik təklif oluna bilər.

Süni intellekt dəstəkli xidmətlər

Süni intellekt istifadəçinin sualını anlamaq, uyğun xidməti tapmaq, sənədləri yoxlamaq və müraciət prosesində ona addım-addım kömək etmək üçün istifadə oluna bilər. Bununla yanaşı, avtomatlaşdırılmış qərarların izah edilə bilməsi və insan nəzarətinin saxlanılması vacibdir.

Vahid rəqəmsal profil

Vətəndaş və sahibkar müxtəlif qurumlarda olan məlumatlarını, müraciətlərini, ödənişlərini və sənədlərini vahid şəxsi kabinetdə idarə edə bilər. Bu, fərqli platformalar arasında keçid ehtiyacını azaldar.

Dövlət və özəl sektor inteqrasiyası

Rəqəmsal identifikasiya və istifadəçinin razılığı əsasında məlumat mübadiləsi bank, sığorta, telekommunikasiya və digər özəl xidmətlərdə də prosesləri sürətləndirə bilər.

Məlumat əsaslı idarəetmə

Anonimləşdirilmiş və düzgün idarə olunan məlumatlar dövlət xidmətlərinə tələbatı müəyyənləşdirmək, problemləri əvvəlcədən görmək və daha düzgün qərarlar qəbul etmək üçün istifadə oluna bilər.

Risklər də nəzərə alınmalıdır

Rəqəmsallaşma yeni imkanlarla yanaşı, müəyyən risklər də yaradır. Fərdi məlumatların qorunması, kibertəhlükəsizlik, sistemlərin fasiləsiz işləməsi və rəqəmsal savadlılıq əsas məsələlər sırasındadır.

Xüsusilə aşağıdakı prinsiplər qorunmalıdır:

• Yalnız zəruri məlumatların toplanması;

• İstifadəçinin məlumatının hansı məqsədlə istifadə edildiyinin aydın göstərilməsi;

• Güclü identifikasiya və məlumat təhlükəsizliyi;

• Sistem nasazlığı zamanı alternativ xidmət kanalının saxlanılması;

• Yaşlı və rəqəmsal bacarıqları məhdud şəxslər üçün əlçatan həllər;

• Süni intellektdən istifadə edilən qərarlarda şəffaflıq və insan nəzarəti.

Nəticə

Rəqəmsal xidmətlər vətəndaş üçün daha az növbə və daha sürətli xidmət, sahibkar üçün isə daha aşağı əməliyyat xərci və daha rahat idarəetmə deməkdir. Dövlət üçün əsas üstünlük xidmətlərin daha ölçülə bilən, şəffaf və məlumat əsaslı şəkildə təşkili imkanının yaranmasıdır.

Gələcəyin elektron hökuməti sadəcə arayışların internetdən alınması ilə məhdudlaşmayacaq. Vahid rəqəmsal identifikasiya, qurumlararası məlumat mübadiləsi, proaktiv xidmətlər və süni intellekt dövlət, biznes və vətəndaş arasındakı münasibətləri daha sürətli və fərdiləşdirilmiş formaya gətirə bilər.

Əsas üstünlüklər

• Sənəd dövriyyəsinin sürətlənməsi.

• Şəffaflığın artması.

• Xərclərin azalması.

ROBI kimi rəqəmsal alətlər vergi və gömrük məsələlərində sürətli məlumat əldə etməyə kömək edir.